Po wielu miesiącach prac nad zmianami dotyczącymi funkcjonowania Państwowej Inspekcji Pracy („PIP”), 7 kwietnia 2026 roku opublikowano ostateczną wersję nowelizacji ustawy. Nowe przepisy wejdą w życie w dniu 8 sierpnia 2026 roku, a najważniejsze z nich będą dotyczyły reklasyfikacji umów, tj. oficjalnego stwierdzania, że dany model współpracy stanowi umowę o pracę, pomimo tego, że strony zawarły ze sobą umowę cywilnoprawną (w tym także B2B).
Nadchodzące zmiany budzą duże zainteresowanie, emocje i rozbieżne oceny. Z pewnością są osoby, które wyczekiwały na większe zaangażowanie administracji państwowej w celu przeciwdziałania zjawisku zawierania pozornych umów cywilnoprawnych tam, gdzie w rzeczywistości świadczona była praca w sposób odpowiadający umowie o pracę (tzw. „umowy śmieciowe”). Z drugiej strony wiele osób obawia się, że realizowany przez nie dotychczas model współpracy zostanie zakwestionowany, powodując negatywne skutki, w tym finansowe.
Na wstępie należy podkreślić, że sama możliwość reklasyfikacji umowy zawartej jako umowa cywilnoprawna i uznanie jej za stosunek pracy istniała od dawna. Tegoroczna nowelizacja nie ingeruje przy tym w charakterystykę i cechy umowy o pracę, ani też nie tworzy kryteriów odróżniających stosunek pracy od umowy cywilnoprawnej. Niemniej jednak nowe przepisy zmieniają dotychczasową procedurę reklasyfikacji umów, pozwalając na dokonywanie jej w drodze decyzji administracyjnej. Stanowi to zapowiedź większego zaangażowania PIP, a w konsekwencji zapowiedź wzrostu ryzyka związanego z zakwestionowaniem modelu współpracy opierającego się na umowie cywilnoprawnej.
Zmiany mają zatem doniosłe praktyczne znaczenie i warto wiedzieć, na czym polegają.
Czynności kontrolne u przedsiębiorcy
Pierwszym etapem aktywności PIP mogącej skutkować reklasyfikacją umów będzie kontrola prowadzona przez inspektora pracy. W toku tej kontroli badana będzie nie tylko nazwa i treść zawartej umowy, ale przede wszystkim rzeczywisty sposób jej wykonywania. Jeżeli faktyczny model współpracy odpowiada cechom stosunku pracy, to będzie to podstawą do dokonania jej reklasyfikacji.
Nowe przepisy usprawniają sposób prowadzenia czynności kontrolnych. Część z nich będzie mogła być prowadzona zdalnie lub hybrydowo, z wykorzystaniem środków komunikacji elektronicznej, co ma ułatwiać i przyspieszać kontrole. W ten sposób PIP będzie mógł analizować dokumentację, przesłuchiwać świadków czy weryfikować ewidencję czasu pracy.
Polecenie usunięcia naruszeń
Jeżeli w toku kontroli inspektor pracy uzna, że dana relacja wykazuje cechy stosunku pracy, będzie mógł wydać przedsiębiorcy polecenie usunięcia naruszeń dotyczących sposobu wykonywania umowy lub faktycznego świadczenia pracy wraz z wyznaczeniem terminu.
Polecenie poprzedza możliwość wydania decyzji przez okręgowego inspektora pracy. Powinno ono zostać wydane na piśmie utrwalonym w postaci papierowej lub elektronicznej, po umożliwieniu stronom zajęcia stanowiska.
Adresat polecenia będzie mógł zastosować się do niego poprzez np.
- zawarcie umowy o pracę,
- zmianę treści umowy cywilnoprawnej,
- zmianę faktycznego sposobu wykonywania współpracy.
Decyzja stwierdzająca istnienie stosunku pracy
Jeżeli polecenie nie zostanie przez przedsiębiorcę wykonane, okręgowy inspektor pracy będzie mógł wszcząć postępowanie administracyjne. Takie postępowanie może zakończyć się wydaniem decyzji administracyjnej stwierdzającej istnienie stosunku pracy albo skierowaniem powództwa do sądu pracy.
Decyzja będzie zawierać m.in. oznaczenie stron, rodzaj umowy o pracę, datę jej zawarcia, miejsce wykonywania pracy, wymiar czasu pracy oraz wysokość wynagrodzenia, ale również uzasadnienie prawne i faktyczne.
Co do zasady decyzja będzie wywoływać skutki od dnia jej wydania. Oznacza to, że nowe przepisy nie wprowadzają możliwości administracyjnego ustalania stosunku pracy dla całego okresu współpracy poprzedzającego kontrolę.
To rozróżnienie jest istotne. Państwowa Inspekcja Pracy będzie mogła szybciej ingerować w aktualny model zatrudnienia, ale ustalenie istnienia stosunku pracy za okres wcześniejszy nadal wymaga postępowania sądowego.
Odwołanie od decyzji i postępowanie sądowe
Od decyzji okręgowego inspektora pracy będzie przysługiwało odwołanie do sądu pracy, w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji.
Nowelizacja przewiduje również rozwiązania proceduralne mające przyspieszyć rozpoznawanie spraw o ustalenie stosunku pracy, w tym możliwość wydania wyroku wstępnego, rozpoznawanie spraw na posiedzeniach niejawnych czy prekluzję dowodową.
Sankcje i skutki finansowe
Decyzja stwierdzająca istnienie stosunku pracy może wywołać skutki nie tylko na gruncie prawa pracy. Może również wpływać na obowiązki podatkowe, składki na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz wpłaty na obowiązkowe fundusze publiczne.
W praktyce reklasyfikacja umowy cywilnoprawnej może oznaczać konieczność zmiany rozliczeń, dokumentacji kadrowej, zasad organizacji pracy oraz sposobu zakończenia współpracy.
Nowelizacja przewiduje również zaostrzenie odpowiedzialności za wykroczenia przeciwko prawom pracownika. W określonych przypadkach górna granica grzywny ma wynosić 90.000 zł.
Interpretacje indywidualne
Dzięki nowym przepisom przedsiębiorcy zyskają również możliwość kierowania wniosków o wydanie interpretacji indywidualnych co do tego, czy dany przypadek stanowi stosunek pracy, czy nie. Wniosek powinien zawierać opis stanu faktycznego, w oparciu o który PIP będzie rozstrzygał. Wydana interpretacja będzie wiążąca w danej sprawie dla organów PIP.
Decydując się na skierowanie wniosku o interpretację indywidualną przedsiębiorca może uprzedzić ewentualną kontrolę PIP. Powinno to ograniczyć stan niepewności co do tego, w jaki sposób kwalifikować dany model współpracy. Jednakże, jeżeli opis stanu faktycznego zawarty we wniosku będzie odbiegał od rzeczywistości, to w takim przypadku PIP nie będzie związana wydaną przez siebie interpretacją.
Wydana interpretacja nie będzie wiążąca dla wnioskodawcy, jednakże nie powinien on jej ignorować. Niezwłocznie po wydaniu będzie ona bowiem przekazywana do ZUS oraz Krajowej Administracji Skarbowej i może stanowić podstawę do podjęcia przez organy publiczne dalszych działań. Jeżeli wnioskodawca nie będzie zgadzał się z wydaną interpretacją, będzie miał możliwość odwołania się do sądu.
Pozytywnie na przewidywalność rozstrzygnięć PIP może wpłynąć publikowanie zanonimizowanych interpretacji indywidualnych w Biuletynie Informacji Publicznej. Pozwoli to na powzięcie wiedzy, w jaki sposób oceniane były zbliżone stany faktyczne.
Podsumowanie
Opisane powyżej zmiany przepisów prawa powodują wzrost ryzyka zakwestionowania stosowanego dotychczas modelu współpracy w wyniku kontroli PIP. Warto w związku z tym zawczasu dokonać przeglądu i analizy prawnej zasad współpracy realizowanej na podstawie umów cywilnoprawnych, jak również dokumentacji dotyczącej takiej współpracy.
Maciej Pęcherz
E-mail: m.pecherz@artelegal.pl
Tel: + 48 725 775 111
Partner, adwokat specjalizujący się zarówno w doradztwie prawnym jak i w procesie z zakresu prawa pracy, prawa cywilnego (w tym gospodarczego) i prawa karnego gospodarczego. Od kilkunastu lat świadczy usługi prawne na rzecz przedsiębiorców, w tym na rzecz średnich i dużych przedsiębiorców, koncentrując się na ich potrzebach i interesach.
Justyna Smolińska
E-mail: j.smolinska@artelegal.pl
Aplikantka radcowska przy wrocławskiej Okręgowej Izbie Radców Prawnych. Absolwentka Wydziału Prawa i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego. Wspiera radców prawnych i adwokatów we wszystkich sprawach prowadzonych w ramach kancelarii ARTE LEGAL, ze szczególnym uwzględnieniem prawa pracy, prawa cywilnego oraz postępowania cywilnego.
